Tegenslagen horen bij het runnen van een organisatie. Je kunt je dan verliezen in frustratie, óf je focussen op wat binnen je controle ligt. Het stoïcisme biedt praktische handvatten om rustig, wijs en doelgericht te leiden. De principes van het stoïcisme raken, naast leiderschap, alle aspecten van bedrijfsvoering – van strategie en merk tot marketing, communicatie en HR. Tijd om deze eeuwenoude wijsheid opnieuw te ontdekken.
Een collega die je kwetst, een strategische blunder, een concurrent die je voorbijloopt, klanten die je tot het uiterste drijven, gedoe met personeel, een mislukte aanbesteding of een haperende software-implementatie. Je wilt niet dat het gebeurt, maar tegenslag is onvermijdelijk. Wat doen die zware kanten van je werk eigenlijk met je? Wie pech heeft, kan last krijgen van langdurige stress. Met soms verstrekkende consequenties voor je gezondheid en prestaties. Kunnen we problemen en de emoties die daarbij komen kijken de baas worden? Absoluut. Er is oude ‘practice’ die zijn waarde heeft bewezen: het stoïcisme.
De Romeinse keizer Marcus Aurelius, George Washington, Nelson Mandela, Barack Obama, Angela Merkel, de onverschrokken president Zelensky… maar ook elite-eenheden zoals de Navy SEALS en Jack Dorsey, ex-oprichter en voormalig CEO van Twitter, die zichzelf een stoïcijn noemt: allemaal hebben ze in meer of mindere mate stoïcijnse principes toegepast. Een oude Griekse filosofie, die je gratis en voor niks kunt beoefenen.
Zelf heb ik als ondernemer ervaren dat het stoïcisme relativering en rust brengt. Het ondernemerschap is soms een bumpy ride en ik krijg geregeld het compliment dat ik zo rustig blijf bij grote problemen. “Tegelijkertijd vroegen mensen me weleens: ‘Doet het je dan allemaal niks?’ Ja, het doet me veel, maar als ik de emotie laat regeren, verspil ik energie die ik juist nodig heb om het overzicht te behouden over het speelveld en een oplossing te bedenken.” Daarnaast zie ik (helaas) de opkomst van het zogenoemde ‘broïcisme’, stoïcisme met een hyper masculien sausje, vooral populair in de techwereld. Het lijkt dan vooral om discipline, emotionele controle en productiviteit te draaien, maar mist vaak de diepere ethische, filosofische en ook emotionele kant van het originele stoïcisme. Daarover later meer.
Ik heb leiders en organisaties kunnen helpen met de kracht van het stoïcisme als het gaat om probleembenadering, beleid en (zelf) management. En het werkt. Ik heb de inzichten uit de theorie en de praktijk verzameld om jou ook meer verdieping te kunnen geven en deze eeuwenoude wijsheid te laten helpen om doelgericht, gedreven en ethisch te kunnen leven en werken.
Voordat ik je de praktische handvatten verklap die je zelf kunt gaan toepassen, neem ik je mee in waarom het stoïcisme steeds opnieuw z’n waarde bewijst. Want het stoïcisme is een filosofie die steeds weer relevant blijkt.
De denkwijze werd gesticht door Zeno van Citium (ca. 334 – 262 v.Chr.), en groeide verder onder Romeinse denkers zoals Marcus Aurelius, Seneca en Epictetus. Waar het eerst vooral over natuurkunde en logica ging, verschoof de focus steeds meer naar persoonlijk welzijn en ethiek. De stoïcijn focust uitsluitend op wat binnen zijn controle ligt, accepteert wat daarbuiten ligt en handelt doelgericht, rationeel en gedisciplineerd. Met als doel: impact te maken daar waar het ertoe doet. En dat laatste is precies wat organisaties willen bereiken.
Na de val van Rome raakte het stoïcisme in de vergetelheid. Maar in de Renaissance en met de opkomst van het christendom beleeft het stoïcisme een comeback omdat humanisten oude teksten opnieuw ontdekken en vertalen. De nadruk op rust en zelfbeheersing sloot bovendien goed aan bij christelijke waarden zoals geduld en berusting.
Later beïnvloedde het stoïcisme denkers als Spinoza en Kant. Vandaag de dag halen schrijvers, militairen en sporters er inspiratie uit over discipline en mentale kracht. Ook de populaire cognitieve gedragstherapie, waarbij je onderzoekt hoe je gedachten samenhangen met je gevoelens en gedrag, vertoont grote overeenkomsten met stoïcisme.
De principes van het stoïcisme vormen eigenlijk ook het fundament voor onze rechtsstatelijke en democratische waarden. Stoïcijnen benadrukken dat mensen gelijkwaardig zijn, dat macht gecontroleerd moet worden en dat open debat belangrijk is. Het is dus een vrij fundamentele en holistische filosofie die op veel terreinen in het leven houvast kan bieden.
Er bestaan nogal wat misinterpretaties over het stoïcijnse gedachtegoed. Het gaat al mis in het woordenboek, waarin ‘stoïcijns’ wordt omschreven als ‘geen emotie tonen’. Het tegendeel is waar. En om het stoïcisme op een effectieve manier te kunnen toepassen moeten we eerst weten wat het dan wél is.
Het stoïcisme komt van het woord stoa: In het oude Athene kwamen mensen bijeen om te discussiëren en filosoferen. De stoa staat voor de zuilengang waar dit plaatsvond. Het stoïcisme is gebaseerd op vier kerndeugden:
Per pilaar laat ik je zien wat het betekent, maar ook welke misvattingen erover bestaan.
Wat is het wel
Van de 4 deugden beschouwde de stoïcijnen wijsheid als de belangrijkste. Wijsheid, niet te verwarren met intellectualiteit, gaat vooral om de praktische toepassing van kennis in het dagelijks leven.
Wijsheid gaat om rationeel denken en objectief naar de zaken kijken.
Dat betekent dat je inziet dat sommige zaken buiten je macht liggen. Denk aan de vervelende opmerking van je collega, het weer, de economie. Het zijn zaken waar je niks aan kunt veranderen. Op je gedachten, overtuigingen, interpretaties, keuzes en je reactie heb je wél invloed.
Marcus Aurelius zei: “Als je ergens door van streek raakt, is het niet het ding zelf dat je verstoort, maar jouw oordeel erover.”
Wat is het niet
De stoïcijn laat zich niet meeslepen door emoties als woede of angst. Dat betekent overigens niet dat hij de ander ook kil en emotieloos moet behandelen, integendeel, empathie is een belangrijke deugd. De stoïcijn is ook niet passief of fatalistisch. Hij legt zich niet zomaar neer bij de status quo. Hij onderneemt actie, maar wel binnen de grenzen van de mogelijkheden.
Wat is het wel
Zelfbeheersing draait om het beheersen van verlangens, emoties en impulsen. Een stoïcijn accepteert fouten, vertragingen en tegenslagen. Simpelweg omdat ze niet uit te sluiten zijn. Daar tegenover staat wel dat hij zich goed voorbereidt en rekening houdt met allerlei scenario’s.
De stoïcijn is niet het type klager. Hij zet door in moeilijke omstandigheden met discipline, geduld en verdraagzaamheid. Door zelfbeheersing te ontwikkelen, ontstaat innerlijke rust. Waardoor hij weloverwogen beslissingen kan nemen.
Wat is het niet
Zelfbeheersing gaat niet over het onderdrukken van emoties. Het gaat om het begrijpen, accepteren en beheersen ervan. Het is ook een misvatting dat de stoïcijn vooral krachtig moet zijn en geen kwetsbaarheid mag tonen. De stoïcijn is een mens, geen onwankelbaar standbeeld, en hij maakt net als ieder ander fouten.
Minimalisme en eenvoudig leven is een belangrijk kenmerk van het stoïcisme. Maar dat betekent niet dat je niet mag genieten of geen rijkdom mag vergaren. Het stoïcisme leert je wel om er niet afhankelijk van te zijn. In het niet-gehecht zijn, ligt ware vrijheid: kunnen waarderen zonder te bezitten en loslaten zonder verlies te voelen.
Wat is het wel
Moed is een belangrijke voorwaarde voor een goed ontwikkeld moreel kompas. Het vergt moed om in moeilijke omstandigheden integere en ethische beslissingen te nemen. Het betekent vasthouden aan principes en onafhankelijk te kunnen denken - zelfs als de hele wereld tegen je is.
“Wie moedig wil zijn, moet leren omgaan met angst, niet proberen het te vermijden.” Seneca
Wat is het niet
Moed is géén roekeloosheid. Jezelf onnodig in gevaar brengen zonder doordacht te handelen, is dwaasheid.
Wat is het wel
Het principe ‘Behandel anderen zoals je zelf behandeld zou willen worden’ past helemaal bij de stoïcijnen. Het juiste doen voor de gemeenschap is belangrijker dan gaan voor het eigen gewin. En zelfbeheersing is een nuttige eigenschap om rechtvaardig te kunnen oordelen. Wraak is bijvoorbeeld een impulsieve reactie die alleen maar leidt tot nog meer onrecht. Gelijke normen gelden voor zowel vrienden, vreemden als vijanden.
Wat is het niet
Stoïcijnen vinden niet dat je blindelings regels moet volgen. Soms betekent ‘het juiste doen’ het doorbreken van een onrechtvaardige wet. Rechtvaardigheid vereist een ethische beoordeling van elke situatie en de moed om het juiste te doen, ongeacht de consequenties. Rechtvaardigheid gaat dus verder dan alleen de juridische context. Het gaat erom het goede te doen voor het grotere geheel. Ook het straffen moet daarom niet alleen gericht zijn op vergelding, maar een hoger doel dienen, zoals rehabilitatie en herstel.
Stoïcisme als fundament voor sterke organisaties
Nu we het stoïcisme wat beter begrijpen, wil ik je laten zien op welke manieren dit gedachtegoed kan helpen in je werk en leiderschap.
Laat je niet van de wijs brengen door tegenslag, hypes of opportunisme. Oftewel, stick to the plan! Door steeds de lange termijn in het vizier te houden kun je veel consistenter beslissingen nemen - overigens zonder de kortetermijnresultaten te vergeten. Het gaat allemaal om balans.
Blijf openstaan voor argumenten. De stoïcijnse strateeg kenmerkt zich juist door een groot adaptief vermogen. Dus speel met de nieuwe realiteit. "Maar zo hebben we het altijd gedaan" is een dooddoener die iedere innovatie afremt.
Stoïcisme en moderne marketing gaan verrassend goed samen. Een sterk merk bouwen vraagt niet alleen om een goede strategie, maar vooral om consistente uitvoering, discipline en focus: van de organisatiecultuur tot de tone of voice. En juist daar gaat het vaak mis. Stoïcijnse principes zoals zelfbeheersing en doelgericht handelen helpen om koers te houden en niet afgeleid te raken door hypes of kortetermijndenken.
Ook de ethiek en authenticiteit uit het stoïcisme helpen om een goede en effectieve merkbelofte te ontwikkelen. Een oprechte, zuivere boodschap trekt niet alleen klanten aan, maar zorgt ook dat ze graag bij je terugkomen.
Marcus Aurelius zag zichzelf als hoeder van het Romeinse Rijk, en niet als eigenaar ervan. Modern leiderschap gaat hier eigenlijk ook over: handel vanuit verantwoordelijkheid voor het grotere geheel, en niet voor je eigen hachje. Nieuwe populaire leiderschapsstijlen vertonen veel overeenkomsten met het stoïcisme.
In het transformationele leiderschap bijvoorbeeld, draait het niet om controle en macht, maar om groei en veerkracht – zowel persoonlijk als voor anderen. Seneca zei hierover: "Een groot leider wordt niet gemeten aan zijn macht, maar aan zijn vermogen om anderen sterker te maken."
Jim Collins deed onderzoek naar uitzonderlijk goed presterende organisaties en hun leiders. Op basis daarvan ontwikkelde hij het concept Level 5 Leadership: de leiders uit zijn onderzoek blonken uit in bescheidenheid, hadden een sterke focus op het collectief, namen verantwoordelijkheid bij tegenslagen en zetten de organisatie boven hun eigen ego. Gedisciplineerd denken en handelen waren daarbij cruciaal.
Silent leadership draait om empathie, creativiteit, actief luisteren en aandacht voor detail. Je schiet niks op met gebrul, dominantie en egocentrisme. In plaats daarvan kenmerken kalmte, observatie en doordachte besluitvorming hun aanpak. Zoals Marcus Aurelius zei: "Kracht zit in controle, niet in lawaai."
Tot slot vertoont ethisch leiderschap een duidelijke verwantschap met het stoïcisme, waarbij rechtvaardigheid een leidend principe is.
Talenten binnenhalen, medewerkers behouden en ontwikkelen, het zijn belangrijke verantwoordelijkheden van de HR-afdeling. Dan heb je veel baat bij stoïcijns principes zoals leren, samenwerken, probleembenadering, een hoge ethische standaard, betrouwbaarheid en rechtvaardigheid. Daarnaast kan het stoïcisme een belangrijke rol spelen bij voorkomen en verminderen van burn-out en verzuim. Bijvoorbeeld door meer inzicht te geven in de eigen grenzen, autonomie en het ontwikkelen van een veerkrachtige mindset.
Last but not least: een bedrijfscultuur die leunt op stoïcijnse pilaren kan een sterk strategisch voordeel hebben in het gevecht om talent. Generatie Y en Z hechten meer belang aan werk-privébalans en aan een betekenisvolle bedrijfscultuur. Stoïcijns geïnspireerd leiderschap en organisatiebeleid kunnen hierin een doorslaggevende succesfactor zijn.
Het zijn aantrekkelijke principes: je hoofd koel houden, rechtvaardige beslissingen nemen en gedisciplineerd op je doel afgaan. Maar eenvoudig is het niet. Ik heb gezien dat organisaties die deze principes omarmen een significant voordeel behalen in de strijd om zowel klanten als talentvolle medewerkers. Maar hoe pas je het toe?
Ik geloof niet in één beste manier, oftewel een rigide adoptie van ideeën als absolute waarheid. De sleutel ligt in de praktische toepassing binnen de specifieke omstandigheden van jouw organisatie en je persoonlijke mogelijkheden. Het stoïcisme biedt houvast om je beslissingen af te stemmen op je langetermijnvisie en fundamentele principes zoals rechtvaardigheid. Dit maakt je besluitvorming niet alleen eenvoudiger, maar ook consistenter.
Voor de ene persoon of organisatie is het implementeren van het stoïcisme makkelijker dan voor de andere. Sommigen handelen vaak al volgens stoïcijnse principes zonder zich daar bewust van te zijn. Anderen zullen er meer mee moeten oefenen en er een dagelijkse ‘practice’ van moeten maken. Het vraagt om analyse van je gedachten en daden. Het betekent je mentaal voorbereiden op tegenslagen, werken aan morele zelfverbetering, leren loslaten en accepteren. Dat vereist allemaal kritische zelfreflectie, je eigen triggers en valkuilen leren ontdekken én ze durven aankijken. Geen kleine opgave. Ter ontnuchtering: veel kernwaarden ademen stoïcisme, maar als je organisatie er vervolgens niet dagelijks naar handelt, is het juist níet stoïcijns. Als ik ook de gemiddelde missie moet geloven, is de wereld veranderen en disruptief zijn een doel op zich. Ik gun het iedereen, maar doorgaans is het niet realistisch – en een recept voor teleurstelling. Impact op kleine schaal is net zo waardevol, en dat is helemaal prima.
Al het goede vraagt tijd en inspanning, maar niets doen kost uiteindelijk vaak meer.
Dat de oude filosofie tijdloos relevant is, bewijst de bestseller DRIVE van olympisch schaatskampioen Mark Tuitert. In dit openhartige boek deelt hij hoe stoïcijnse principes hem hielpen – zowel privé als in zijn topsportcarrière en later als ondernemer – om met tegenslagen om te gaan en het beste uit zichzelf te halen. Filosofe Miriam van Reijen biedt in haar boek Stoïcijnse levenskunst praktische, waardevolle inzichten in veelvoorkomende emoties en hoe hiermee om te gaan.
En wie zijn bedrijfsvoering scherper, consistenter en meer onderscheidend wil vormgeven – met of zonder stoïcijnse inspiratie – help ik graag verder.
Als ik jou met dit essay al voor een klein deel heb kunnen helpen, is mijn doel bereikt. Want stoïcijns geluk zit juist in het kleine.
Dit artikel is ook een ode aan mijn vader. Hij liet zien, wat het stoïcisme inhoudt. Zo koos hij op relatief jonge leeftijd te zorgen voor mijn zieke moeder (en nog steeds), daar alles voor opzij te zetten en moedig te strijden voor rechtvaardigheid als daar aanleiding voor was. En dat alles met een hoge mate van zelfbeheersing, zonder ook maar te knipogen naar iets van ‘lof’. Hij verkoos dit boven een andere vrouw, boven geld verdienen, boven sociaal-maatschappelijke status. Het geluk en de rijkdom vindt hij in het kennis vergaren en deze toepassen. Het woord stoïcisme is tussen ons nooit gevallen, het was zijn modus vivendi. Dank voor je wijze (levens) lessen.
AB | Strategie & Organisatie
Bezoekadres
Westplein 12
3016 BM Rotterdam
Mobiel
010 225 00 40
Email
andre@breedvelt.com